Wat niemand je vertelt over rouw - Over stilte, verlies en de moed om door het donkere bos te lopen

Titi me preguntó. Een van de nummers die wij op die Kerstavond afspeelden tijdens het diner, in gezelschap van vrienden en familie. Het restaurant had ons onze eigen playlist laten draaien, en op dat nummer gingen wij met zijn allen helemaal los. Zorgeloos. Aanwezig. Levend. Mijn twee zussen en ik, onze kinderen erbij. Wij wisten helaas niet dat het onze laatste kerst met zijn drieën zou zijn.

Het was inmiddels een traditie geworden na het overlijden van onze moeder in 2021: samen kerst vieren, cadeautjes onder de kerstboom, films op de bank. Mijn oudste zus nam de moederrol op zich voor ons als zusjes, uit liefde. Dat zij zelf ook diep aan het rouwen was, zag ik toen niet. Pas later, met de vakkennis die ik nu heb, drong die bitterzoete realisatie tot mij door - helaas te laat.

Datzelfde nummer draaide ik later als intro bij mijn toespraak tijdens de afscheidsdienst van mijn zus. Niet iedereen vond het gepast. Maar wij als zussen en haar dochter konden het weinig meer schelen. 

We waren uitgeput. Moe van weken rauwe rouw, van alles regelen, ruzies en beslissingen nemen terwijl het normale leven gewoon maar doorging. 

De stilte als erfenis. 
Ik kom uit een Caribische gemeenschap. Sterk zijn zit in ons DNA, niet als keuze maar als erfenis. Generatie na generatie hebben wij overleefd: slavernij, migratie, aanpassing, verlies van alles wat vertrouwd was. Die kracht is waardevol, maar soms slikt diezelfde kracht ook het verdriet in. En dat verdriet verdwijnt niet. Het wacht.

Ik zie het om mij heen: mensen die inwendig worstelen maar het nooit hardop durven te zeggen. Altijd sterk willen zijn. Altijd verder. Dat patroon kende ik. Ik leefde het zelf.
Tot het leven mij abrupt dwong om te stoppen.

Verlies heeft vele gezichten
Achteraf gezien begon rouw voor mij veel eerder dan ik ooit had gedacht. Onder anderen met het verlies van mijn vertrouwde omgeving toen ik als jonge vrouw naar Nederland migreerde. Met baanverlies, een pandemie, van alles wat zich ophoopte zonder ruimte om bij stil te staan. Verlies hoeft geen overlijden te zijn. Als je het geen ruimte geeft, stapelt het zich op. Stil en onzichtbaar, tot het niet meer te dragen is.

Het laatste gesprek
In onze cultuur verbergt de oude generatie vaak gezondheidsproblemen, is er een onbesproken angst voor de dood en wordt er het liefst niet openlijk over gevoelens gesproken.

Binnen drie dagen vlogen we naar het eiland: een spoedpaspoort regelen voor de jongste van 1 jaar, coronatesten, formulieren, school/werk informeren etc.

Bij aankomst volgde o.a. het logistieke rondom de uitvaart, de uitvaart zelf, de culturele gebruiken rondom het afscheid, bureaucratisch geregel en daarna het opruimen van mamma’s huis. Vooral mijn oudste zus droeg hierin het meeste - uit liefde wilde zij dit koste wat het koste op zich nemen.

Ze beschreven wat ik voelde, maar losten het gewoon niet op. Terwijl het normale leven met werk, kinderen en alles verder door bleef gaan en ik “normaal” moest blijven functioneren.

Als een gek boeken bestellen in het donker
Ik wist niet wat mij overkwam. Ik herkende mezelf niet meer. De duisternis was overweldigend en ik had er geen woorden voor. Ik begon als een gek boeken te bestellen over rouw, wanhopig zoekend naar herkenning en uitleg. Maar de woorden bleven op afstand. Ze beschreven wat ik voelde, maar losten het gewoon niet op. Uiteindelijk was het professionele hulp die het verschil maakte. Rouw leer je niet altijd alleen, zeker niet als je bent opgegroeid met de boodschap dat er zelden over gevoelens wordt gepraat, laat staan over rouw. Geloof gaf mij extra houvast - iedere dag bad ik om er doorheen te komen, one day at a time. Dat, samen met professionele begeleiding, een hechte gemeenschap en naasten, heeft mij erdoorheen kunnen brengen.

Twee jaar later: opnieuw midden in de nacht
Nog bezig met het leven weer op te bouwen na het verlies van onze moeder, toen het plotseling opnieuw gebeurde. Ik verloor mijn oudste zus in 2023. Ze was naar het eiland gevlogen om de laatste zaken rondom mamma’s overlijden af te handelen. Ze was pas 45 jaar. Longembolie, zonder waarschuwing. De dood heeft niets met leeftijd te maken.

Ik rouw ook om wat ik niet wist. De laatste keer dat ik haar zag, zag zij er moe uit. Het viel mij op, maar ik herkende de signalen niet. Achteraf bleek hoeveel zij droeg: voor ons als zusjes, voor haar gezin, voor de afhandeling van alles rondom mamma’s overlijden. Haar eigen rouw, onzichtbaar, uit liefde, meegedragen naast alles. Ik wist het niet. En dat verdriet draag ik mee.

Tot op de dag van vandaag schiet mijn lichaam in paniek als de telefoon ‘s nachts gaat. Een litteken dat blijft. Maar het heeft mij ook iets gegeven: het begrip dat traumatisch verlies een naam nodig heeft.

Op haar grafsteen staat wat zij de laatste tijd telkens herhaalde, zeker na het verlies van mamma: Pluk de dag. Dat is nu ongetwijfeld ons motto.

Haar lichaam landde in Nederland. Ik stond daar.
Terwijl ik zelf probeerde te overleven, belde mijn nichtje mij keer op keer, midden in de nacht door het tijdsverschil. Zij had haar moeder verloren en wachtte op de repatriëring, ver weg, op het eiland. Ik wilde er voor haar zijn. Maar haar pijn fixen kon ik niet - ik had het gevoel dat ik haar niet kon begeleiden, want ik wist destijds ook niet hoe. Die machteloosheid liet een zaad achter: een verlangen om dat wél te kunnen geven. Toen mijn zus eindelijk gerepatrieerd werd, stond ik op de luchthaven. Want toen ik zelf als jonge vrouw voor het eerst in Nederland aankwam, stond zij daar in de aankomsthal. Met een simkaart, een winterjas en een dikke knuffel. Dat deed ik terug. Uit liefde.

Die dag leerde mij wat afscheid werkelijk betekent. Niet de plechtigheid alleen, maar alles wat eraan voorafgaat en erop volgt. De momenten die niemand ziet. De stille knuffel van een vriendin naast de kist. De eerste rij, voor de tweede keer in twee jaar.

De dood heeft niets, maar dan ook niets met leeftijd te maken.
Het viel mij op, maar als jongere zus in de sterke hiërarchie durfde ik de vraag niet te stellen. De signalen herkende ik daarnaast ook nog niet. Terwijl ik zelf probeerde te overleven in de rauwe rouw, belde mijn nichtje mij keer op keer midden in de nacht door het tijdsverschil. De volgende dag moest ik nog altijd ‘normaal’ functioneren in de samenleving, onder andere als werknemer, als moeder van schoolgaande kinderen. Zij had haar moeder verloren en wachtte bijna twee weken op de repatriëring, ver weg op het eiland - uit haar vertrouwde omgeving, een tiener in een nieuwe wereld vol van pijn, verdriet en ongeloof. Die machteloosheid liet een zaad achter. De diepe overtuiging om er ooit wél te zijn voor iemand in de diepste rouw, met de juiste kennis, de juiste woorden, de juiste aanwezigheid. En dan de praktische zaken die mensen onderschatten: digitale administratie zonder toegang, repatriëring met flinke vertraging, discussies over uitvaartwensen tussen mensen die allemaal anders rouwen en toch koste wat het koste willen meebeslissen.Maar ik weet dat ik er ooit, vroeg of laat, naartoe terug zal moeten keren. Ik vertelde bijvoorbeeld op school dat mijn dochter een dierbare had verloren. Op de werkvloer was het vaak helaas niet anders.

Hoe de maatschappij omgaat met rouw
Na elk verlies keerde ik terug naar het gewone leven. En elke keer ervaarde ik opnieuw hoe weinig ruimte er is voor rouw. Ik vertelde op school dat mijn dochter een dierbare had verloren. Wat ik terugkreeg: ok. Geen vraag. Geen ruimte. Op de werkvloer was het niet anders.

Rouw is geen ziekte, maar rouw kan jou flink ziek maken. Ik heb voorheen jarenlang aan de corporate kant gestaan en weet inmiddels hoe het is om te rouwen terwijl de wereld verwacht dat je doorfunctioneert. Werkgevers die hun medewerkers laten vallen op het moment van diepste kwetsbaarheid missen iets wezenlijks (zowel uit onwetendheid als uit onwil) - menselijkheid én zakelijk inzicht. Want een medewerker die geen ruimte krijgt om te rouwen, keert niet gezond terug. Ik zie mijn bijdrage als nodig om hier verandering in te brengen.

Transitie: van corporate naar roeping
Na het verlies van mijn zus had ik opnieuw geen contractverlenging, bij een nieuwe werkgever opnieuw hetzelfde. Maar iets in mij was verschoven. De verliezen hadden mijn kijk op het leven fundamenteel veranderd. Het leven is te kort om inwisselbaar te zijn en alleen te draaien om omzet en cijfers. Er had zich een transformatie bij mij voltrokken.

En ik vroeg mijzelf langzaamaan af: wat als ik al mijn persoonlijke verlieservaringen, de professionele begeleiding die ik had ontvangen en mijn groeiende kennis over rouw kon inzetten voor mensen die zich zo alleen voelen in hun meest kwetsbare moment?

Bevend, maar ik deed het - met mijn zusje naast mij. Een laatste eerbetoon en dank moment. Ik heb mij omgeschoold, nationale en internationale lezingen bijgewoond, vakkennis opgezogen als een spons. Inmiddels ben ik gediplomeerd, blijf mij bijscholen, begeleid ik langzaamaan anderen in verlies en ben ik lid, gastspreker en ambassadeur bij verschillende rouwinitiatieven voor lotgenoten.

Ik spreek naast Nederlands een aantal vreemde talen zoals Engels, Spaans, Frans en Papiaments.

Praat over de dood voordat die er is: laagdrempelig, gewoon in het dagelijks leven. Het hoeft geen zwaar of ongemakkelijk gesprek te zijn. Zoek professionele rouwhulp zodra rouw je dagelijks leven beïnvloedt en je dreigt weg te zakken in een donkere spiraal.

Het doet nog altijd pijn. Maar ik kan ermee leven. En als ik het levende bewijs ben dat er een weg door het donkere bos bestaat, dan is dat precies genoeg reden om hier te staan.

Wat niemand je vertelt, maar wat je wel moet weten 
Praat over de dood voordat die er is. Leg je uitvaartwensen vast en deel ze. Het is een daad van liefde naar je naasten. Sluit altijd een reisverzekering af met repatriëringsdekking. De dood is niet afhankelijk van leeftijd of de vertrouwdheid van een reis.

Beweeg tijdens lange vluchten. Sta regelmatig op, rek je benen, drink water. Trombose kan iedereen treffen. Deel je digitale administratie met een vertrouwde persoon. Vertraging na overlijden kost tijd, geld en energie op het moeilijkste moment.

Rouwen is geen zwakte, het is het bewijs dat je hebt liefgehad. Zoek professionele rouwhulp.

Rouw stopt niet na de uitvaart. Rouw heeft geen tijdslimiet. Geef het de ruimte die het verdient

Op de werkvloer: forceer jezelf niet. Trek aan de bel. En werkgevers: investeer in kennis over rouw. Het loont, menselijk en zakelijk.